Freiburg in Br.

‘Weet je wat ook mooi werk was?, als je op de oven moest werken, vooral als je slagen moest uithalen, want dat was wat, vooral als het zoo warm was,’ schrijft Gerrit van Aarde in 1944 in zijn dagboek over zijn tewerkstelling in een fabriek in Freiburg im Breisgau. Over de jonge Hilversummer, die dan nog thuis woont bij zijn ouders, is verder weinig bekend. ‘Dan kon je zweten als otter en bloed, dat viel niet mee. Maar daar wende je wel aan, en vooral dan in die zuurdampen, dat was wat. Ik heb er gewerkt tot de fabriek geen kolen meer had.’ Eind 1944 wordt de stad door de RAF gebombardeerd, waarbij 2800 burgers omkomen en een vuurstorm de oude stadskern gedeeltelijk in de as legt. Gerrit helpt beschadigde huizen weer bewoonbaar maken: ‘Er waren erbij die veel hadden geleden, en dan met die sneeuw dan was het moeilijk werk, om het eenigszins te dichten voor die menschen en dan met zoo’n koude, want het was midden in den Winter, en moest dan pannen aangeven, aan de metselaar.’ In april 1945 wordt de stad overgegeven aan Franse troepen, waarmee de oorlog in Freiburg eindigt: ‘Ik was blij dat ik op de fabriek was, ze hadden één loods in brand geschoten, één paar kogels waren terechtgekomen in het Lager. De kasten lagen helemaal door en over elkander en met glasscherven en konden toen niet slapen in ’t Lager en zijn maar gaan slapen in de bunkers.’ Het overlijden van één van twee broers in het dwangarbeiderskamp, net voor de terugkeer naar Nederland, maakt diepe indruk op Gerrit: ‘En dan voor zijn broer het meeste, als je dan denk samen naar huis te kunnen gaan, dat je bevrijd ben. En alles had doorstaan en op laatste moment dan toch gestorven is.’