Isidore Oznowicz

Ook bekend als: Mike

Isidore Oznowicz is op 11 augustus 1916 in Amsterdam geboren. Zijn (Joodse) familie komt in de negentiende eeuw vanuit het tsaristische Rusland naar Nederland. Op zijn zesde verhuist hij met zijn ouders naar Antwerpen. Hij trouwt er in augustus 1938 met de Vlaamse Frances Ghevaert en werkt in België afwisselend als timmerman en etaleur-decorateur, zij als kleermaker. Daarnaast maken ze samen poppen en geven ze voor kinderen poppenkastvoorstellingen. Als de oorlogsdreiging toeneemt, maken ze ook een pop van de Duitse dictator Adolf Hitler. Het jonge echtpaar heeft een vluchtplan gemaakt voor het geval de Duitsers België binnenvallen. Op 10 mei 1940 treedt het plan in werking: ze zouden naar Zuid-Europa vluchten. De Hitler-marionet wordt vlak voor het vertrek nog snel in de achtertuin in een doos begraven. Isidore beschrijft die dag later als volgt: ‘Om 5 uur ’s morgens werd ik uit mijn slaap gewekt door mijn vrouw, die me angstig aanstaarde en me attent maakte op het geluid van ontploffende bommen en het geronk van vliegtuigen. Antwerpen werd natuurlijk geducht onder handen genomen door de Duitsers, dit wegens haar belangrijkheid als haven. We woonden vlak bij de haven en voor de tunnel. Dat was zeer gevaarlijk, omdat de Duitsers het voornamelijk gemunt hadden op de beide tunnels. We zijn dan ook naar mijn ouders gegaan, meer in het midden van de stad. Daar was het veiliger. Maandagmorgen kwam een politieman aan de deur met de mededeling dat alle mannen van 18 tot 56 jaar naar Roeselare moesten. Ik vroeg hem of mijn vrouw mee mocht, hij zei: ‘Nee. Trouwens: over veertien dagen ben je terug (!).’ Omdat de treinen stampvol zijn, liften ze van de ene plek naar de andere richting Frankrijk. Ze kennen dat land, ze zijn er vaak op jeugdkamp geweest. Ze spreken af: we nemen alleen achterafweggetjes, waar weinig andere vluchtelingen zijn. Ze slagen erin via Biarritz Spanje te bereiken en steken bij Gibraltar over naar Marokko. ‘Bij onze aankomst in Casablanca hebben de Fransen ons in een concentratiekamp gestopt. Of, zoals ze dat noemen, ‘camp de triage’. Er is geen water, het eten wordt door Arabieren bereid en we slapen op stro op de grond. Het licht moet in de nacht aanblijven en alle soorten beesten komen ons bezoeken, dit door het aanblijvende licht. We worden daar ook militair bewaakt. Na vijf weken worden we eruit gehaald door een Joods Comité voor Vluchtelingen. De eerste vier à vijf maanden moeten we maar zien hoe we aan de kost komen. Mijn vrouw werkt,, en ik ook. Het zijn maanden van grote ellende voor ons. Met hulp van het Nederlandse gouvernement komen we uit Marokko, na elf maanden verblijf. Dan gaan we met een pakketschip naar Lissabon, waar ik zeven maanden ben en waar ik word opgeroepen voor militaire dienst. Ik ga dan alleen naar Engeland, per boot. Van Lissabon naar Gibraltar gaan we met een luxeschip. In Gibraltar moeten we eraf en anderen komen in onze plaats op het schip. Na een zekere tijd wordt dat schip met bijna alle mensen (door een Duitse aanval) vernietigd.’ Na een tocht van 517 dagen komt Isidore op 12 oktober 1941 in Engeland aan. Op 4 januari 1942 weet ook Frances vanuit Portugal Engeland te bereiken. Isidore neemt er dienst bij de Prinses Irene Brigade, waarvoor hij de communicatie tussen legeronderdelen verzorgt. Op 24 augustus 1944 wordt hij met de brigade in Normandië aan land gezet. Hij maakt de gehele veldtocht richting Nederland mee. Daarvoor is hij onderscheiden met het Oorlogsherinneringskruis. Hij overlijdt in 1998. Met de meeste familieleden in Nederland loopt het slecht af. In mei 1943 worden ze naar de gaskamer van Sobibor getransporteerd. Na de bevrijding wordt ‘Hitler’ opgegraven en in 1950 meegenomen naar California, waar het gezin naartoe verhuist. De pop krijgt uiteindelijk een plek in een museum over de holocaust. Isidore en Frances gaan in het Children’s Fairy Land in Oakland voorstellingen met poppen verzorgen. In mei 1944 was in het Engelse Hereford hun zoon Frank geboren. Hij maakt in de VS als ‘Frank Oz’ furore als poppenspeler. In de jaren zeventig staat hij met Jim Henson aan de basis van de razend populaire tv-serie The Muppets (Frank doet daarin de stemmen van o.a. Fozzy en Miss Piggy en de Amerikaanse versie van Sesamstraat (Bert, Cookie Monster, Grover). Later is Frank ook de stemacteur van Yoda uit StarWars. Volgens Frank Oz is zijn vader ‘een rebel die vol sarcasme en spot naar de wereld keek. Hij haatte autoriteit en uniformen en nazi’s het allerdiepst.’ In juni 2023 bezoekt hij het Nationaal Archief om meer over zijn ouders tijdens de oorlog te weten te komen. Bij die gelegenheid noemt hij het verhaal van zijn ouders ‘niet heroïsch of uniek. Het tragische is juist dat het zo universeel is.’ In 1973 interviewt Frank zijn vader. Zie voor een fragment de pdf onder de foto’s. Foto 2: de Hitler-marionet. Het door Isidore Oznowicz geschreven reisverslag is in bezit van het Nationaal Archief.

Bron: Digitaal Monument Engelandvaarders